حقیقت شب قدر
«قدر» در لغت به معنای اندازه و اندازهگیری است. (1) «تقدیر» نیز به معنای اندازهگیری و تعیین است.(2) اما معنای اصطلاحی «قدر»، عبارت است از ویژگی هستی و وجود هر چیز و چگونگی آفرینش آن(3) به عبارت دیگر، اندازه و محدوده وجودی هر چیز، «قدر» نام دارد. (4)
بنابر دیدگاه حكمت الهی، در نظام آفرینش، هر چیزی اندازهای خاص دارد و هیچ چیزی بیحساب و كتاب نیست. جهان حساب و كتاب دارد و بر اساس نظم ریاضی تنظیم شده، گذشته، حال و آینده آن با هم ارتباط دارند.
استاد مطهری در تعریف قدر میفرماید: « ... قدر به معنای اندازه و تعیین است... حوادث جهان ... از آن جهت كه حدود و اندازه و موقعیت مكانی و زمانی آنها تعیین شده است، مقدور به تقدیر الهی است.»(5) پس در یك كلام، «قدر» به معنای ویژگیهای طبیعی و جسمانی چیزهاست كه شامل شكل، حدود، طول، عرض و موقعیتهای مكانی و زمانی آنها میگردد و تمام موجودات مادی و طبیعی را در برمىگیرد.
این معنا از روایات استفاده میشود؛ چنان كه در روایتی از امام رضا علیه السلام پرسیده شد: معنای قدر چیست؟ امام فرمود: «تقدیر الشیء، طوله و عرضه»؛ «اندازهگیری هر چیز اعم از طول و عرض آن است.» (6) و در روایت دیگر، این امام بزرگوار در معنای قدر فرمود: «اندازه هر چیز اعم از طول و عرض و بقای آن است.»(7)
در این شب تمام حوادث سال آینده به امام هر زمان ارائه میشود و وی از سرنوشت خود و دیگران با خبر میگردد. امام باقر علیه السلام میفرماید: «انه ینزل فی لیلة القدر الی ولی الامر تفسیر الامور سنةً سنةً، یؤمر فی امر نفسه بكذا و كذا و فی امر الناس بكذا و كذا؛ در شب قدر به ولی امر (امام هر زمان) تفسیر كارها و حوادث نازل مىشود و وی درباره خویش و دیگر مردمان مأمور به دستورهایی میشود.»
بنابراین، معنای تقدیر الهی این است كه در جهان مادی، آفریدهها از حیث هستی و آثار و ویژگیهایشان محدودهای خاص دارند. این محدوده با اموری خاص مرتبط است؛ اموری كه علتها و شرایط آنها هستند و به دلیل اختلاف علل و شرایط، هستی، آثار و ویژگیهای موجودات مادی نیز متفاوت است. هر موجود مادی به وسیله قالبهایی از داخل و خارج، اندازهگیری و قالبگیری میشود. این قالب، حدود، یعنی طول، عرض، شكل، رنگ، موقعیت مكانی و زمانی و سایر عوارض و ویژگیهای مادی آن به شمار میآید. پس معنای تقدیر الهی در موجودات مادی، یعنی هدایت آنها به سوی مسیر هستیشان است كه برای آنها مقدر گردیده است و در آن قالبگیری شدهاند. (8)
اما تعبیر فلسفى قدر، اصل علیت است. «اصل علیت همان پیوند ضروری و قطعی حوادث با یكدیگر و این كه هر حادثهی تحتّم و قطعیت ضروری و قطعی خود و نیز تقدّر و خصوصیات وجودی خود را از امری یا اموری مقدم بر خود گرفته است.
(9) اصل علیت عمومی و نظام اسباب و مسببات بر جهان و جمیع وقایع و حوادث جهان حكمفرماست و هر حادثی، ضرورت و قطعیت وجود خود و نیز شكل و خصوصیت زمانی و مكانی و سایر خصوصیات وجودیاش را از علل متقدمه خود كسب كرده است و یك پیوند ناگسستۀ میان گذشته و حال و استقبال میان هر موجودی و علل متقدمه او هست.»(10)
اما علل موجودات مادی تركیبی، فاعل و ماده و شرایط و عدم مانع است كه هر یك تأثیر خاص بر آن دارند و مجموع این تأثیرها، قالب وجودی خاصی را شكل میدهند. اگر تمام این علل و شرایط و عدم مانع، كنار هم گرد آیند، علت تامه ساخته میشود و معلول خود را ضرورت و وجود میدهد كه از آن در متون دینی به «قضای الهی» تعبیر میشود. اما هر موجودی با توجه به علل و شرایط خود قالبی خاص دارد كه عوارض و ویژگیهای وجودیاش را میسازد و در متون دینی از آن به «قدر الهی» تعبیر میشود.
با روشن شدن معنای قدر، امكان فهم حقیقت شب قدر نیز میسر میشود. شب قدر شبی است كه همه مقدرات تقدیر میگردد و قالب معین و اندازه خاص هر پدیده، روشن و اندازهگیری میشود.
به عبارت روشنتر، شب قدر یكی از شبهای دهه آخر ماه رمضان است. طبق روایات ما، یكی از شبهای نوزدهم یا بیست و یكم و به احتمال زیادتر، بیست و سوم ماه مبارك رمضان است.(11) در این شب - كه شب نزول قرآن به شمار میآید - امور خیر و شر مردم و ولادت، مرگ، روزی، حج، طاعت، گناه و خلاصه هر حادثهای كه در طول سال واقع میشود، تقدیر میگردد.(12) شب قدر همیشه و هر سال تكرار میشود. عبادت در آن شب، فضیلت فراوان دارد و در نیكویی سرنوشت یك ساله بسیار مؤثر است.(13) در این شب تمام حوادث سال آینده به امام هر زمان ارائه میشود و وی از سرنوشت خود و دیگران با خبر میگردد. امام باقر علیه السلام میفرماید: «انه ینزل فی لیلة القدر الی ولی الامر تفسیر الامور سنةً سنةً، یؤمر فی امر نفسه بكذا و كذا و فی امر الناس بكذا و كذا؛ در شب قدر به ولی امر (امام هر زمان) تفسیر كارها و حوادث نازل میشود و وی درباره خویش و دیگر مردمان مأمور به دستورهایی میشود.»(14)
پس شب قدر شبی است كه:
1. قرآن در آن نازل شده است.
2. حوادث سال آینده در آن تقدیر میشود.
3. این حوادث بر امام زمان - روحی فداه - عرضه و آن حضرت مامور به كارهایی میگردد.
بنابراین، میتوان گفت شب قدر، شب تقدیر و شب اندازهگیری و شب تعیین حوادث جهان ماده است.
این مطلب مطابق آیات قرآنی نیز میباشد؛ زیرا در آیه 185 سوره مباركه «بقره» میفرماید: «شَهْرُ رَمَضانَ الَّذِی أُنْزِلَ فِیهِ الْقُرْآنُ»؛ ماه رمضان كه در آن قرآن نازل شده است.» طبق این آیه، نزول قرآن (نزول دفعی) در ماه رمضان بوده است. و در آیات 3 - 5 سوره مباركه دخان میفرماید: «إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِی لَیْلَةٍ مُبارَكَةٍ إِنَّا كُنَّا مُنْذِرِینَ* فِیها یُفْرَقُ كُلُّ أَمْرٍ حَكِیمٍ* أَمْراً مِنْ عِنْدِنا إِنَّا كُنَّا مُرْسِلِینَ.» این آیه نیز تصریح دارد كه نزول [دفعی] قرآن در یك شب بوده است كه از آن به شب مبارك تعبیر شده است. همچنین در سوره مباركه قدر تصریح شده است كه قرآن در شب قدر نازل شده است.
«قدر» در لغت به معنای اندازه و اندازهگیری است. «تقدیر» نیز به معنای اندازهگیری و تعیین است. اما معنای اصطلاحی «قدر»، عبارت است از ویژگی هستی و وجود هر چیز و چگونگی آفرینش آن به عبارت دیگر، اندازه و محدوده وجودی هر چیز، «قدر» نام دارد.
پس با جمع آیات سه گانه بالا روشن میشود:
1. قرآن در ماه رمضان نازل شده است.
2. قرآن در شبی مبارك از شبهای ماه مبارك رمضان نازل شده است.
3. این شب، در قرآن شب قدر نام دارد.
4. ویژگی خاص این شب بر حسب آیات سوره مباركه دخان دو امر است:
الف. نزول قرآن.
ب. هر امر حكیمی در آن شب مبارك جدا میگردد.
اما سوره مباركه قدر كه به منزله شرح و تفسیر آیات سوره مباركه «دخان» است، شش ویژگی برای شب قدر میشمارد:
الف. شب نزول قرآن است (إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْر).
ب. این شب، شبی ناشناخته است و این ناشناختگی به دلیل عظمت آن شب است ( وَ ما أَدْراكَ ما لَیْلَةُ الْقَدْرِ).
ج. شب قدر از هزار ماه بهتر است. (لَیْلَةُ الْقَدْرِ خَیْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْر).
د. در این شب مبارك، ملائكه و روح با اجازه پروردگار عالمیان نازل میشوند (تَنَزَّلُ الْمَلائِكَةُ وَالرُّوحُ فِیها بِإِذْنِ رَبِّهِمْ) و روایات تصریح دارند كه آنها بر قلب امام هر زمان نازل میشوند.
ه. این نزول برای تحقق هر امری است كه در سوره «دخان» بدان اشاره رفت (مِنْ كُلِّ أَمْرٍ) و این نزول - كه مساوی با رحمت خاصه الهی بر مومنان شب زندهدار است - تا طلوع فجر ادامه دارد (سَلامٌ هِیَ حَتَّى مَطْلَعِ الْفَجْرِ).
و. شب قدر، شب تقدیر و اندازهگیری است؛ زیرا در این سوره - كه تنها پنج آیه دارد - سه بار «لیلة القدر» تكرار شده است و این نشانه اهتمام ویژه قرآن به مسئله اندازهگیری در آن شب خاص است.
مرحوم كلینی در كافی از امام باقر علیه السلام نقل میكند كه آن حضرت در جواب معنای آیه «إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِی لَیْلَةٍ مُبارَكَةٍ» فرمودند: «آری شب قدر، شبی است كه همه ساله در ماه رمضان و در دهه آخر آن، تجدید میشود. شبی كه قرآن جز در آن شب نازل نشده و آن شبی است كه خدای تعالی دربارهاش فرموده است: «فیها یفرق كل امر حكیم؛ در آن شب هر، امری با حكمت، متعین و ممتاز میگردد.» آنگاه فرمود: «در شب قدر، هر حادثهای كه باید در طول آن سال واقع گردد، تقدیر میشود؛ خیر و شر، طاعت و معصیت و فرزندی كه قرار است متولد شود یا اجلی كه قرار است فرارسد یا رزقی كه قرار است برسد و ... .»(15)
پینوشتها:
1- قاموس قرآن، سید علی اكبر قرشی، ج 5، ص 246 و 247 .
2- همان، ص 248.
3- المیزان، سید محمد حسین طباطبایی، ج12 ص 150 و 151.
4- همان، ج 19، ص 101.
5- انسان و سرنوشت، شهید مطهری، ص 52.
6- المحاسن البرقی، ج1، ص 244.
7- بحار الانوار، ج 5، ص 122.
8- المیزان، ج 19، ص 101 - 103
9- انسان و سرنوشت، ص 53
10- همان، ص 55 و 56
11- اقبال الاعمال، سید بن طاووس، تحقیق و تصحیح جواد قیومی اصفهانی، ج1، ص 312 و 313 و 374 و 375 .
12- الكافی، كلینی، ج 4، ص 157 .
13- المراقبات، ملكی تبریزی، ص، 237 - 252
14- الكافی، ج1، ص 248
15- المیزان فی تفسیر القرآن، ج 20، ص، 382/ بحث روایی ذیل سوره مباركه قدر.
منبع: ماهنامه پرسمان، 1382، سید سعید لواسانی .